Jak uprawiać i pielęgnować bez/lilaka w ogrodzie

Bez doskonale sprawdza się jako roślina ozdobna, miododajna i użytkowa - jego kwiaty i owoce znajdują szerokie zastosowanie w kuchni i ziołolecznictwie. Krzew jest niezwykle tolerancyjny pod względem gleby, rośnie szybko i nie wymaga specjalistycznej pielęgnacji.

Lilak pospolity a bez - różnice między krzewami

Wielu początkujących ogrodników myli bez pospolity z lilakiem pospolitym (Syringa vulgaris), choć są to zupełnie różne rośliny.

Lilak pospolity to krzew ozdobny należący do rodziny oliwkowatych, który kwitnie na przełomie kwietnia i maja, wytwarzając charakterystyczne, silnie pachnące, stożkowate kwiatostany w kolorach od białego, przez różowy, po fioletowy.  

W przeciwieństwie do bzu, lilak ma proste, sercowate liście bez ząbkowanych brzegów i nie wytwarza jadalnych owoców - jego małe, suche torebki nasienne nie mają wartości kulinarnej.  

Kolejną istotną różnicą jest zastosowanie: podczas gdy bez jest rośliną zarówno ozdobną, jak i użytkową, wykorzystywaną w fitoterapii i kuchni, lilak pełni przede wszystkim funkcję dekoracyjną.  

Różnica między bzem a lilakiem dotyczy również wymagań: lilak preferuje stanowiska słoneczne i gleby wapienne, a bez jest znacznie bardziej tolerancyjny. Kwiaty obu krzewów różnią się również budową: bez tworzy płaskie lub lekko wypukłe baldachogrona, natomiast lilak - wydłużone, gęste wiechy. Obie rośliny są jednak cenione za swoje walory ozdobne i piękny zapach.

Warto wiedzieć, że niekiedy w potocznych rozmowach można spotkać zamienne stosowanie obu nazw, jednak z punktu widzenia botanicznego jest to nieprawidłowe. 

Sadzenie bzu i lilaka w ogrodzie

Zarówno krzak bzu jak i lilaka należy posadzić w dołku dwa razy szerszym od doniczki, w której roślina została przywieziona ze szkółki. Warto przed posadzeniem rozluźnić korzenie, jeśli były one bardzo ciasno „upakowane” w doniczce.

Po posadzeniu rośliny należy ją dokładnie podlać. Dobrą praktyką jest także nałożenie mulczu wokół podstawy krzewu, aby zachować wilgość i ograniczyć rozwój chwastów.

Sadzenie w donicach

Mniejsze odmiany, np. bez na pniu, można uprawiać w dużych donicach o dobrym drenażu. Wybierz donicę o średnicy co najmniej 50-60 cm i takiej samej głębokości.

Napełnij ją uniwersalną ziemią lub mieszanką ziemi ogrodowej i uniwersalnego podłoża. Delikatnie wyjmij bez z doniczki i lekko rozluźnij korzenie, jeśli są zbite. Posadź roślinę w ziemi i obsyp wokół. Pamiętaj, że rośliny w donicach wymagają intensywniejszego nawożenia niż te w glebie. 

Przycinanie bzu - kiedy i jak

Prawidłowe przycinanie bzu pospolitego jest sekretem utrzymania krzewu w dobrej kondycji i zapewnienia obfitego kwitnienia.  

Najlepszy termin przycinania bzu to okres tuż po kwitnieniu, czyli czerwiec-lipiec, kiedy roślina zakończyła już owocowanie i ma jeszcze czas na wytworzenie nowych pędów, na których w przyszłym roku pojawią się kwiaty.  

W tym czasie należy usunąć suche, uszkodzone i chore gałęzie, a także te, które rosną do wewnątrz korony i zagęszczają krzew. Warto również skrócić o jedną trzecią długości pędy, które właśnie przekwitły - zabieg ten pobudzi roślinę do wytworzenia nowych, silnych przyrostów.

Przycinanie to też dobry sposób na to, jak odmłodzić stary bez. Potrzebne będzie silne, radykalne cięcie wczesną wiosną, najlepiej w marcu, zanim rozpocznie się ruch soków.  

Należy ściąć wszystkie stare pędy na wysokość 30-50 cm od ziemi, co zmusi roślinę do wytworzenia całkowicie nowych, młodych i zdrowych pędów. Należy jednak pamiętać, że po tak drastycznym zabiegu roślina może nie kwitnąć przez rok lub dwa, ponieważ musi odbudować swoją strukturę. To całkowicie naturalny proces - bez przeznaczy swoją energię na wzrost wegetatywny, a dopiero później powróci do obfitego kwitnienia.

Z kolei formowanie bzu na drzewko to proces wymagający cierpliwości i systematyczności. Warto mieć na uwadze, że efekt jest tego wart. W tym celu należy systematycznie usuwać dolne gałęzie i wszystkie odrosty korzeniowe, które bez pospolity wytwarza w dużych ilościach.  

Należy wybrać jeden lub kilka najbardziej pionowych i silnych pędów, które staną się przyszłym pniem, a wszystkie pozostałe stopniowo eliminować. Dolne gałęzie usuwa się stopniowo, rok po roku, podnosząc koronę na pożądaną wysokość (zazwyczaj 80-120 cm). Ważne jest usuwanie młodych odrostów wyrastających przy podstawie pnia, ponieważ jeśli pozwolimy im się rozrosnąć, będą odbierać roślinie siły i zniekształcać pożądaną formę.  

Po osiągnięciu zamierzonej wysokości pnia, koronę można kształtować jak u zwykłego krzewu, pamiętając o zasadzie cięcia po kwitnieniu. 

Rozmnażanie bzu - o czym warto pamiętać?

Bez pospolity należy do roślin, które bardzo łatwo się rozmnażają. Najpopularniejszą metodą jest rozmnażanie bzu z gałązki przez sadzonki pędowe pobierane latem, najlepiej w czerwcu-lipcu, gdy pędy są już częściowo zdrewniałe.

Należy wyciąć zdrowe fragmenty pędów o długości 15-20 cm, usunąć dolne liście, pozostawiając jedynie 2-3 górne, i osadzić je w wilgotnym podłożu. Sadzonki warto zanurzyć w ukorzeniaczu Przez pierwsze tygodnie należy utrzymywać stałą wilgotność i zapewnić roślinom półcień.

Drugą, jeszcze prostszą metodą jest wykorzystanie odrostów korzeniowych, które bez wytwarza obficie. Młode rośliny oddzielane wiosną (marzec-kwiecień) lub jesienią (wrzesień-październik) można wykopać razem z fragmentem korzenia macierzystego i przesadzić na docelowe miejsce. Ta metoda daje niemal stuprocentową skuteczność.  

FAQ - Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego bez nie kwitnie?

Najczęstsze przyczyny braku kwitnienia to: za młoda roślina (bez zaczyna kwitnąć dopiero po 2-3 latach), zbyt kwaśna gleba, nieodpowiednie przycinanie (tuż przed sezonem wzrostu) lub niedobór światła. Usunięcie tych przeszkód sprawi, że roślina pokaże piękne kwiaty, gdy tylko osiągnie dojrzałość.

Czy bez jest trujący dla kota?

Tak, bez może być toksyczny dla kotów, ale i innych zwierząt. Wszystkie części rośliny, szczególnie kora i liście, zawierają glikozydy, które mogą być szkodliwe dla zwierząt domowych. LIlak pospolity jest mniej niebezpieczny. Warto jednak mieć na uwadze, że większość zwierząt raczej nie interesuje się tą rośliną (co nie oznacza, że nie należy zachować szczególnej ostrożności).  

Jaka jest różnica między bzem a lilakiem?

W Polsce oba terminy bywają stosowane zamiennie, ale z punktu widzenia botanicznego mamy do czynienia z dwoma różnymi roślinami. Llilak (Syringa) zaliczany jest do oliwkowatych, a prawdziwy bez (Sambucus) do piżmaczkowatych. Pomyłka prawdopodobnie wynika z podobnych kwiatów. Warto jednak pamiętać, że bez wytwarza charakterystyczne czarne owoce (z których przygotowuje się np. tradycyjnie syrop), a lilak nie jest jadalny.

Który bez jest najbardziej pachnący?

Za najbardziej pachnący bez uznaje się odmiany w kolorze fioletowym i białym. Odmiany o podwójnych kwiatach często mają słabszy zapach. Jeśli jednak mowa o lilakach, według wielu ogrodników, najintensywniej pachnie lilak pospolity 'Andenken an Ludwig Spath.'  

Jakie są kolory bzu?

Bez czarny występuje w wielu barwach od białej do fioletowej. Z kolei lilak (który często nazywany jest potocznie bzem) ma jeszcze szerszą paletę barw: od białej i kremowej, poprzez różową, fioletową i purpurową, na bordowej kończąc. Dostępne są także odmiany o kwiatach podwójnych.